Ο Ιούνιος είναι ο Παγκόσμιος Μήνας Ευαισθητοποίησης για τη Νόσο Alzheimer και τον Εγκέφαλο (Alzheimer’s & Brain Awareness Month).
Αυτός ο διεθνής θεσμός δίνει την ιδανική αφορμή για την ανάδειξη των σύγχρονων επιστημονικών επιτευγμάτων.
Η μοριακή απεικόνιση PET/CT, αποτελεί το κορυφαίο όπλο της ιατρικής κοινότητας αυτή τη στιγμή, καθώς μετατρέπει την άνοια από μια «αόρατη» κλινική διάγνωση σε μια ορατή, βιολογικά τεκμηριωμένη πραγματικότητα.
Aπό τις πιο σημαντικές αλλαγές στον εγκέφαλο τη Νόσο Alzheimer είναι:
1. H μειωμένη ικανότητα του εγκεφάλου να μεταβολίζει τη γλυκόζη (το κύριο καύσιμο του εγκεφάλου)
2. Η συσσώρευση του πρωτεϊνικού θραύσματος βήτα-αμυλοειδούς σε συστάδες που ονομάζονται πλάκες βήτα-αμυλοειδούς, έξω από τους νευρώνες και άλλα εγκεφαλικά κύτταρα
3. η συσσώρευση μιας ανώμαλης μορφής της πρωτεΐνης tau μέσα στους νευρώνες.
Άλλες αλλαγές περιλαμβάνουν φλεγμονή, και ατροφία του εγκεφάλου (μειωμένος όγκος του εγκεφάλου).
Στις νευροεκφυλιστικές διαταραχές όπως η νόσος Alzheimer (AD), οι αλλαγές στη συναπτική δραστηριότητα συμβαίνουν νωρίς στην πορεία της νόσου, όταν οι μακροδομικές αλλαγές του εγκεφάλου δεν μπορούν ακόμη να ανιχνευθούν.
Σε αυτό το πλαίσιο, η μοριακή απεικόνιση με τα ραδιοφάρμακα PET συμβάλλει στην ανίχνευση των πιο σημαντικών αλλαγών στον εγκέφαλο.
Ραδιοφάρμακα PET στη νόσο του Αλτσχάιμερ
18FDG-PET
Θεωρείται ως δείκτης νευροεκφυλισμού και εξέλιξης της νόσου. Από το 2004, υπάρχει έγκριση του FDA για τη χρήση της εξέτασης FDG-PET/CT
σε ασθενείς με πρόσφατη ανάπτυξη άνοιας που πληρούσαν τα διαγνωστικά κριτήρια για τη Νόσο Alzheimer (AD) και μετωποκροταφική άνοια (FTD) για τη διάκριση μεταξύ τους, με βάση τα διαφορετικά μεταβολικά πρότυπα της 18F-FDG.
Η λογική για την απεικόνιση με την 18FDG-PET/CT στη νόσο Alzheimer βασίζεται στη μείωση της μεταβολικής εγκεφαλικής δραστηριότητας που σχετίζεται με τη νόσο, η οποία μπορεί να απεικονιστεί στην PET εγκεφάλου με 18FDG. Υπάρχει μια μείωση του μεταβολισμού της γλυκόζης στον εγκέφαλο που εντοπίζεται στην PET, η οποία προκαλείται από τη μείωση του νευρωνικού μεταβολισμού και της συναπτικής δραστηριότητας σε περιοχές νευρωνικής εκφύλισης από την υπερβολική εναπόθεση αμυλοειδούς. Το 18FDG-PET συνιστάται για την υποστήριξη της έγκαιρης διάγνωσης της ήπιας γνωστικής εξασθένησης (MCI) σε AD, της έγκαιρης διάγνωσης της άνοιας με σώματα Lewy (DLB) και της μετωποκροταφικής άνοιας (FTLD).
Amyloid PET
Αποτελεί ένα κρίσιμο εργαλείο για τη διάγνωση της νόσου Alzheimer, καθώς επιτρέπει τη μη επεμβατική ανίχνευση πλακών αμυλοειδούς, ένα βασικό νευροπαθολογικό χαρακτηριστικό που καθορίζει τη νόσο.
Η απεικόνιση της εναπόθεσης αμυλοειδούς με τομογραφία εκπομπής ποζιτρονίων (PET ) του εγκεφάλου είναι διαθέσιμη σε ερευνητικές μελέτες εδώ και 2 δεκαετίες και έχει εγκριθεί για κλινική χρήση από τον Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ (FDA), τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων( EMA) και άλλους ρυθμιστικούς φορείς σε όλο τον κόσμο.
Υπάρχουν τρία διαθέσιμα αμυλοειδή ραδιοφαρμακευτικά προϊόντα που έχουν λάβει έγκριση FDA για την απεικόνιση της νευριτικής πλάκας αβ-αμυλοειδούς του εγκεφάλου σε ενήλικες ασθενείς με γνωστική εξασθένηση που αξιολογούνται για AD
18F-φλορβεταπίρη (Florbetapir ) το 2012,
18F- φλουτεμεταμόλη (Flutemetamol) το 2013
18F-φλορβεταβένη (Florbetaben ) το 2014
Αξίζει να σημειωθεί ότι και για τους τρεις αυτούς παράγοντες εγκρίθηκαν σημαντικές επεκτάσεις και επικαιροποιήσεις των ενδείξεών τους (label updates) από τον FDA, προκειμένου να επιτρέπεται η χρήση τους για την επιλογή κατάλληλων ασθενών και την παρακολούθηση της ανταπόκρισης στις νέες αντι-αμυλοειδικές θεραπείες (όπως το lecanemab και το donanemab).
Tau PET (18F-flortaucipir)
Είναι μια προηγμένη μέθοδος μοριακής νευροαπεικόνισης που επιτρέπει τον εντοπισμό και τη χαρτογράφηση της πρωτεΐνης tau στον εγκέφαλο. Η πρωτεΐνη tau βοηθά φυσιολογικά στη σταθεροποίηση της δομής των νευρώνων. Ωστόσο, σε ορισμένες νευροεκφυλιστικές παθήσεις, η πρωτεΐνη αυτή γίνεται ανώμαλη, υπερφωσφορυλιώνεται και σχηματίζει νευροινιδιακά συμπλέγματα που καταστρέφουν τα εγκεφαλικά κύτταρα.
Το 2020, ο FDA ενέκρινε ένα μόνο ραδιοφαρμακευτικό προϊόν tau PET την 18F-flortaucipir για την απεικόνιση νευροϊνιδιακών συμπλεγμάτων tau στο εγκεφαλικό παρέγχυμα. Το 18F-flortaucipir PET/CT επιτρέπει την in vivo απεικόνιση των νευροϊνιδιακών συμπλεγμάτων Tau. Ενώ το αμυλοειδές συσσωρεύεται πολλά χρόνια πριν εμφανιστούν τα συμπτώματα, η συσσώρευση της tau σχετίζεται άμεσα με τη σταδιοποίηση της νόσου, τη νευροεκφύλιση και τον ρυθμό γνωστικής εξασθένησης του ασθενούς. Σε ασθενείς με Ήπια Γνωστική Διαταραχή (MCI), μια θετική εξέταση Tau PET αποτελεί ισχυρό προγνωστικό δείκτη για μελλοντική επιδείνωση.
Η σημασία της έγκαιρης διάγνωσης
Με αφορμή τον μήνα ευαισθητοποίησης, η επικέντρωση στην έγκαιρη διάγνωση της νόσου AD με τη μοριακή απεικόνιση PET και την χρήση του FDG-PET, Amyloid και Tau PET/CT επιτρέπει την ανίχνευση της νόσου σε προ-συμπτωματικό στάδιο, αλλάζοντας ριζικά το μέλλον του ασθενούς και την πρόσβαση σε καινοτόμες Θεραπείες.
Οι νέες εγκεκριμένες ανοσοθεραπείες είναι αποτελεσματικές μόνο στα αρχικά στάδια της νόσου (Ήπια Γνωστική Διαταραχή - MCI και ήπια άνοια).
Η καθυστέρηση στη διάγνωση στερεί από τον ασθενή το δικαίωμα πρόσβασης σε θεραπείες που επιβραδύνουν την εξέλιξη της νόσου.
Η έγκαιρη παρέμβαση διασώζει τη συναπτική πυκνότητα και παρατείνει την περίοδο ανεξαρτησίας του ασθενούς.
Μια νέα εποχή στη διάγνωση της νόσου του Αλτσχάιμερ
Η νόσος Alzheimer δεν αποτελεί πλέον μια διάγνωση που βασίζεται αποκλειστικά στην κλινική υποψία και στην παρατήρηση των συμπτωμάτων. Η σύγχρονη μοριακή απεικόνιση PET/CT έχει μεταμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε τη νόσο, επιτρέποντας την απεικόνιση των ίδιων των βιολογικών μηχανισμών που την προκαλούν. Μέσω του FDG-PET, του Amyloid PET και του Tau PET, η ιατρική κοινότητα διαθέτει σήμερα τη δυνατότητα να ανιχνεύει τις παθολογικές αλλαγές του εγκεφάλου χρόνια πριν από την εγκατάσταση σοβαρής γνωστικής έκπτωσης.
Σε μια εποχή όπου οι πρώτες τροποποιητικές της νόσου θεραπείες γίνονται πλέον πραγματικότητα, η έγκαιρη και ακριβής διάγνωση αποκτά καθοριστική σημασία. Η αναγνώριση των ασθενών στα αρχικά στάδια της νόσου δεν προσφέρει μόνο καλύτερο θεραπευτικό σχεδιασμό, αλλά και τη δυνατότητα διατήρησης της λειτουργικότητας, της αυτονομίας και της ποιότητας ζωής τους για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.
Ο Παγκόσμιος Μήνας Ευαισθητοποίησης για τη Νόσο Alzheimer και τον Εγκέφαλο μάς υπενθυμίζει ότι η γνώση, η πρόληψη και η έγκαιρη διάγνωση αποτελούν τα ισχυρότερα όπλα απέναντι στη νόσο. Η μοριακή απεικόνιση PET δεν φωτίζει απλώς τον εγκέφαλο· φωτίζει τον δρόμο προς μια νέα εποχή στην αντιμετώπιση της άνοιας, όπου η έγκαιρη παρέμβαση μπορεί να αλλάξει ουσιαστικά την πορεία της νόσου και το μέλλον των ασθενών και των οικογενειών τους.
Δρ Λυδία Ιορδανίδου, Επικεφαλής Τμήματος PET/CT Positron Diagnostics
Αυτός ο διεθνής θεσμός δίνει την ιδανική αφορμή για την ανάδειξη των σύγχρονων επιστημονικών επιτευγμάτων.
Η μοριακή απεικόνιση PET/CT, αποτελεί το κορυφαίο όπλο της ιατρικής κοινότητας αυτή τη στιγμή, καθώς μετατρέπει την άνοια από μια «αόρατη» κλινική διάγνωση σε μια ορατή, βιολογικά τεκμηριωμένη πραγματικότητα.
Aπό τις πιο σημαντικές αλλαγές στον εγκέφαλο τη Νόσο Alzheimer είναι:
1. H μειωμένη ικανότητα του εγκεφάλου να μεταβολίζει τη γλυκόζη (το κύριο καύσιμο του εγκεφάλου)
2. Η συσσώρευση του πρωτεϊνικού θραύσματος βήτα-αμυλοειδούς σε συστάδες που ονομάζονται πλάκες βήτα-αμυλοειδούς, έξω από τους νευρώνες και άλλα εγκεφαλικά κύτταρα
3. η συσσώρευση μιας ανώμαλης μορφής της πρωτεΐνης tau μέσα στους νευρώνες.
Άλλες αλλαγές περιλαμβάνουν φλεγμονή, και ατροφία του εγκεφάλου (μειωμένος όγκος του εγκεφάλου).
Στις νευροεκφυλιστικές διαταραχές όπως η νόσος Alzheimer (AD), οι αλλαγές στη συναπτική δραστηριότητα συμβαίνουν νωρίς στην πορεία της νόσου, όταν οι μακροδομικές αλλαγές του εγκεφάλου δεν μπορούν ακόμη να ανιχνευθούν.
Σε αυτό το πλαίσιο, η μοριακή απεικόνιση με τα ραδιοφάρμακα PET συμβάλλει στην ανίχνευση των πιο σημαντικών αλλαγών στον εγκέφαλο.
Ραδιοφάρμακα PET στη νόσο του Αλτσχάιμερ
18FDG-PET
Θεωρείται ως δείκτης νευροεκφυλισμού και εξέλιξης της νόσου. Από το 2004, υπάρχει έγκριση του FDA για τη χρήση της εξέτασης FDG-PET/CT
σε ασθενείς με πρόσφατη ανάπτυξη άνοιας που πληρούσαν τα διαγνωστικά κριτήρια για τη Νόσο Alzheimer (AD) και μετωποκροταφική άνοια (FTD) για τη διάκριση μεταξύ τους, με βάση τα διαφορετικά μεταβολικά πρότυπα της 18F-FDG.
Η λογική για την απεικόνιση με την 18FDG-PET/CT στη νόσο Alzheimer βασίζεται στη μείωση της μεταβολικής εγκεφαλικής δραστηριότητας που σχετίζεται με τη νόσο, η οποία μπορεί να απεικονιστεί στην PET εγκεφάλου με 18FDG. Υπάρχει μια μείωση του μεταβολισμού της γλυκόζης στον εγκέφαλο που εντοπίζεται στην PET, η οποία προκαλείται από τη μείωση του νευρωνικού μεταβολισμού και της συναπτικής δραστηριότητας σε περιοχές νευρωνικής εκφύλισης από την υπερβολική εναπόθεση αμυλοειδούς. Το 18FDG-PET συνιστάται για την υποστήριξη της έγκαιρης διάγνωσης της ήπιας γνωστικής εξασθένησης (MCI) σε AD, της έγκαιρης διάγνωσης της άνοιας με σώματα Lewy (DLB) και της μετωποκροταφικής άνοιας (FTLD).
Amyloid PET
Αποτελεί ένα κρίσιμο εργαλείο για τη διάγνωση της νόσου Alzheimer, καθώς επιτρέπει τη μη επεμβατική ανίχνευση πλακών αμυλοειδούς, ένα βασικό νευροπαθολογικό χαρακτηριστικό που καθορίζει τη νόσο.
Η απεικόνιση της εναπόθεσης αμυλοειδούς με τομογραφία εκπομπής ποζιτρονίων (PET ) του εγκεφάλου είναι διαθέσιμη σε ερευνητικές μελέτες εδώ και 2 δεκαετίες και έχει εγκριθεί για κλινική χρήση από τον Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ (FDA), τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων( EMA) και άλλους ρυθμιστικούς φορείς σε όλο τον κόσμο.
Υπάρχουν τρία διαθέσιμα αμυλοειδή ραδιοφαρμακευτικά προϊόντα που έχουν λάβει έγκριση FDA για την απεικόνιση της νευριτικής πλάκας αβ-αμυλοειδούς του εγκεφάλου σε ενήλικες ασθενείς με γνωστική εξασθένηση που αξιολογούνται για AD
18F-φλορβεταπίρη (Florbetapir ) το 2012,
18F- φλουτεμεταμόλη (Flutemetamol) το 2013
18F-φλορβεταβένη (Florbetaben ) το 2014
Αξίζει να σημειωθεί ότι και για τους τρεις αυτούς παράγοντες εγκρίθηκαν σημαντικές επεκτάσεις και επικαιροποιήσεις των ενδείξεών τους (label updates) από τον FDA, προκειμένου να επιτρέπεται η χρήση τους για την επιλογή κατάλληλων ασθενών και την παρακολούθηση της ανταπόκρισης στις νέες αντι-αμυλοειδικές θεραπείες (όπως το lecanemab και το donanemab).
Tau PET (18F-flortaucipir)
Είναι μια προηγμένη μέθοδος μοριακής νευροαπεικόνισης που επιτρέπει τον εντοπισμό και τη χαρτογράφηση της πρωτεΐνης tau στον εγκέφαλο. Η πρωτεΐνη tau βοηθά φυσιολογικά στη σταθεροποίηση της δομής των νευρώνων. Ωστόσο, σε ορισμένες νευροεκφυλιστικές παθήσεις, η πρωτεΐνη αυτή γίνεται ανώμαλη, υπερφωσφορυλιώνεται και σχηματίζει νευροινιδιακά συμπλέγματα που καταστρέφουν τα εγκεφαλικά κύτταρα.
Το 2020, ο FDA ενέκρινε ένα μόνο ραδιοφαρμακευτικό προϊόν tau PET την 18F-flortaucipir για την απεικόνιση νευροϊνιδιακών συμπλεγμάτων tau στο εγκεφαλικό παρέγχυμα. Το 18F-flortaucipir PET/CT επιτρέπει την in vivo απεικόνιση των νευροϊνιδιακών συμπλεγμάτων Tau. Ενώ το αμυλοειδές συσσωρεύεται πολλά χρόνια πριν εμφανιστούν τα συμπτώματα, η συσσώρευση της tau σχετίζεται άμεσα με τη σταδιοποίηση της νόσου, τη νευροεκφύλιση και τον ρυθμό γνωστικής εξασθένησης του ασθενούς. Σε ασθενείς με Ήπια Γνωστική Διαταραχή (MCI), μια θετική εξέταση Tau PET αποτελεί ισχυρό προγνωστικό δείκτη για μελλοντική επιδείνωση.
Η σημασία της έγκαιρης διάγνωσης
Με αφορμή τον μήνα ευαισθητοποίησης, η επικέντρωση στην έγκαιρη διάγνωση της νόσου AD με τη μοριακή απεικόνιση PET και την χρήση του FDG-PET, Amyloid και Tau PET/CT επιτρέπει την ανίχνευση της νόσου σε προ-συμπτωματικό στάδιο, αλλάζοντας ριζικά το μέλλον του ασθενούς και την πρόσβαση σε καινοτόμες Θεραπείες.
Οι νέες εγκεκριμένες ανοσοθεραπείες είναι αποτελεσματικές μόνο στα αρχικά στάδια της νόσου (Ήπια Γνωστική Διαταραχή - MCI και ήπια άνοια).
Η καθυστέρηση στη διάγνωση στερεί από τον ασθενή το δικαίωμα πρόσβασης σε θεραπείες που επιβραδύνουν την εξέλιξη της νόσου.
Η έγκαιρη παρέμβαση διασώζει τη συναπτική πυκνότητα και παρατείνει την περίοδο ανεξαρτησίας του ασθενούς.
Μια νέα εποχή στη διάγνωση της νόσου του Αλτσχάιμερ
Η νόσος Alzheimer δεν αποτελεί πλέον μια διάγνωση που βασίζεται αποκλειστικά στην κλινική υποψία και στην παρατήρηση των συμπτωμάτων. Η σύγχρονη μοριακή απεικόνιση PET/CT έχει μεταμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε τη νόσο, επιτρέποντας την απεικόνιση των ίδιων των βιολογικών μηχανισμών που την προκαλούν. Μέσω του FDG-PET, του Amyloid PET και του Tau PET, η ιατρική κοινότητα διαθέτει σήμερα τη δυνατότητα να ανιχνεύει τις παθολογικές αλλαγές του εγκεφάλου χρόνια πριν από την εγκατάσταση σοβαρής γνωστικής έκπτωσης.
Σε μια εποχή όπου οι πρώτες τροποποιητικές της νόσου θεραπείες γίνονται πλέον πραγματικότητα, η έγκαιρη και ακριβής διάγνωση αποκτά καθοριστική σημασία. Η αναγνώριση των ασθενών στα αρχικά στάδια της νόσου δεν προσφέρει μόνο καλύτερο θεραπευτικό σχεδιασμό, αλλά και τη δυνατότητα διατήρησης της λειτουργικότητας, της αυτονομίας και της ποιότητας ζωής τους για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.
Ο Παγκόσμιος Μήνας Ευαισθητοποίησης για τη Νόσο Alzheimer και τον Εγκέφαλο μάς υπενθυμίζει ότι η γνώση, η πρόληψη και η έγκαιρη διάγνωση αποτελούν τα ισχυρότερα όπλα απέναντι στη νόσο. Η μοριακή απεικόνιση PET δεν φωτίζει απλώς τον εγκέφαλο· φωτίζει τον δρόμο προς μια νέα εποχή στην αντιμετώπιση της άνοιας, όπου η έγκαιρη παρέμβαση μπορεί να αλλάξει ουσιαστικά την πορεία της νόσου και το μέλλον των ασθενών και των οικογενειών τους.
Δρ Λυδία Ιορδανίδου, Επικεφαλής Τμήματος PET/CT Positron Diagnostics